علت زردی نوزاد و روش های پیشگیری از آن

زردی نوزاد یکی از شایع‌ترین مشکلات نوزادان تازه متولد شده است که معمولا نگرانی زیادی را برای والدین ایجاد می‌کند. خوشبختانه، با رعایت برخی نکات ساده می‌توان از بروز یا تشدید زردی در نوزاد جلوگیری کرد. در این مقاله از استودیو عکاسی هامون، به بررسی علت زردی نوزاد و روش های پیشگیری از آن را به زبانی ساده و قابل فهم برای والدین توضیح خواهیم داد.

زردی نوزاد چیست؟

قبل از پرداختن به روش‌های پیشگیری، بهتر است بدانیم که زردی نوزاد چیست. زردی به دلیل افزایش سطح بیلی‌ روبین در خون نوزاد ایجاد می‌شود. بیلی‌ روبین ماده‌ای زرد رنگ است که از تجزیه گلبول‌های قرمز خون به وجود می‌آید. کبد نوزادان تازه متولد شده هنوز به اندازه کافی بالغ نیست تا بتواند بیلی‌ روبین را به طور کامل پردازش کند و در نتیجه، این ماده در بدن نوزاد تجمع یافته و باعث زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها می‌شود.

دلایل بروز زردی نوزاد

زردی نوزادان به دلیل افزایش بیلی‌ روبین در خون رخ می‌دهد، وضعیتی که هایپربیلی‌ روبینمی (hyperbilirubinaemia) نامیده می‌شود. بیلی‌ روبین یک ماده زرد رنگ است که در اثر تخریب گلبول‌های قرمز در طحال تولید می‌شود. این ماده از طریق جریان خون به کبد می‌رسد و کبد آن را به ترکیبی تبدیل می‌کند که از طریق صفرا به دستگاه گوارش منتقل شده و در نهایت دفع می‌شود. اگر میزان بیلی‌ روبین در خون بسیار زیاد باشد، کبد نمی‌تواند همه آن را دفع کند و زردی بروز می‌کند.

یکی از دلایل شایع زردی در نوزادان این است که تراکم گلبول‌های قرمز در خون آنها بیشتر است و کبدشان هنوز به طور کامل تکامل نیافته است؛ بنابراین، کبد نمی‌تواند بیلی‌ روبین را به طور مؤثر دفع کند. غلظت بیلی‌ روبین در خون نوزادان می‌تواند به دو برابر غلظت آن در خون بزرگسالان برسد.

وقتی نوزاد به دو هفتگی می‌رسد، غلظت بیلی‌ روبین در خون کاهش یافته و کبد بهبود می‌یابد. در نتیجه، زردی تا دو هفتگی تقریباً به طور کامل برطرف می‌شود. به عبارت دیگر، زردی معمولاً بدون نیاز به هیچ اقدام درمانی خاصی، خود به خود بهبود می‌یابد.

تغذیه با شیر مادر

شیردهی می‌تواند یکی از علل زردی نوزاد باشد. در مواردی که درجه زردی نوزاد بسیار بالا باشد، توصیه می‌شود تا زمان بهبود کامل زردی، نوزاد به جای شیر مادر از شیر خشک تغذیه کند. با این حال، اگر زردی خفیف و طبیعی باشد، نیازی به قطع شیردهی نیست. مزایای شیر مادر بسیار بیشتر از خطرات زردی است. برای درمان زردی نوزاد، توصیه می‌شود نوزاد مقدار بیشتری شیر و مایعات مصرف کند.

علت دقیق اینکه چرا شیر مادر ممکن است زردی را افزایش دهد، مشخص نیست، اما نظریه‌هایی در این زمینه وجود دارد. به عنوان مثال، ممکن است شیر مادر حاوی ترکیباتی باشد که عملکرد کبد در تغییر شکل بیلی‌ روبین را کاهش می‌دهند. این نوع زردی به نام زردی شیر مادر (breast milk jaundice) نیز شناخته می‌شود.

بیماری‌های زمینه‌ای

گاهی اوقات زردی می‌تواند نشانه‌ای از یک بیماری زمینه‌ای باشد که زردی پاتولوژیک نامیده می‌شود. دلایل زردی پاتولوژیک عبارتند از:

• کم‌ کاری تیروئید (هایپوتیروئیدیسم): غده‌ی تیروئید به اندازه کافی هورمون تولید نمی‌کند.
• ناسازگاری گروه خونی: وقتی که مادر و نوزاد گروه‌های خونی متفاوتی دارند و خون آنها در طول بارداری یا تولد با هم ترکیب می‌شود.
• بیماری فاکتور رسوس (rhesus factor disease): وقتی که خون مادر رسوس منفی و خون نوزاد رسوس مثبت باشد.

عفونت مجرای ادراری

1. سندرم کریگلر-نجار (Crigler-Najjar): یک بیماری وراثتی که روی آنزیم تغییر دهنده بیلی‌ روبین تأثیر می‌گذارد.
2. انسداد یا مشکل در مجاری صفراوی و کیسه‌ی صفرا: کیسه‌ی صفرا محل ذخیره صفرا است و صفرا از طریق مجاری صفراوی به روده هدایت می‌شود.
3. نقص آنزیمی وراثتی به نام نقص گلوکز ۶ فسفات دهیدروژناز (G6PD): این نقص می‌تواند سبب زردی نوزاد یا حتی کرن‌ایکتروس شود.

مهم است که در صورت داشتن سابقه خانوادگی نقص گلوکز ۶ فسفات دهیدروژناز، با ماما یا پزشک خود مشورت کنید.

• نارس بودن نوزاد: نوزادان نارس به دلیل نارس بودن کبد، بیشتر در معرض ابتلا به زردی هستند.
• اختلاف گروه خونی مادر و نوزاد: اگر گروه خونی مادر و نوزاد ناسازگار باشد، ممکن است آنتی‌بادی‌های مادر به گلبول‌های قرمز خون نوزاد حمله کرده و باعث تجزیه آن‌ها و افزایش بیلی‌روبین شود.
• کبودی در هنگام تولد: کبودی نوزاد در هنگام تولد می‌تواند باعث افزایش سطح بیلی‌روبین شود.
• مشکلات تغذیه‌ای: تغذیه ناکافی نوزاد و عدم دریافت شیر کافی می‌تواند باعث افزایش خطر زردی شود.

روش‌های پیشگیری از زردی نوزاد

• تغذیه زودهنگام و مکرر: تغذیه زودهنگام و مکرر نوزاد با شیر مادر یا شیر خشک باعث می‌شود که روده‌های نوزاد زودتر فعال شده و بیلی‌روبین از طریق مدفوع دفع شود.
• شیر دادن به موقع و کافی: اطمینان حاصل کنید که نوزاد به اندازه کافی شیر می‌خورد. می‌توانید با کمک یک مشاور شیردهی از نحوه صحیح شیر دادن مطمئن شوید.
• نور درمانی: در برخی موارد، پزشک ممکن است نور درمانی را برای کاهش سطح بیلی‌روبین تجویز کند.
• مراجعه منظم به پزشک: برای اطمینان از سلامت نوزاد و کنترل سطح بیلی‌ روبین، به طور مرتب به پزشک مراجعه کنید.

نکات مهم برای پیشگیری از زردی نوزاد

• زایمان طبیعی: زایمان طبیعی به نوزاد کمک می‌کند تا مایع آمنیوتیک را از ریه‌های خود خارج کند و تنفس خود را تنظیم کند. این امر می‌تواند به کاهش خطر زردی کمک کند.
• تغذیه سالم مادر در دوران بارداری: تغذیه سالم مادر در دوران بارداری به سلامت نوزاد کمک می‌کند و می‌تواند از بروز زردی جلوگیری کند.
• اجتناب از مصرف داروهای خودسرانه: قبل از مصرف هرگونه دارویی در دوران بارداری و شیردهی، حتما با پزشک خود مشورت کنید.

توجه: زردی نوزاد معمولا یک مشکل موقتی است و با مراقبت‌های مناسب به طور کامل برطرف می‌شود. با این حال، اگر زردی نوزاد شدید باشد یا تاخیر در درمان آن صورت گیرد، ممکن است عوارض جدی برای نوزاد به همراه داشته باشد. بنابراین، در صورت مشاهده هرگونه علائم زردی در نوزاد، حتما به پزشک مراجعه کنید.

علائم زردی نوزاد

زردی معمولاً سه روز پس از تولد ظاهر شده و تا دو هفتگی به خودی خود برطرف می‌شود. در نوزادان نارس که احتمال بیشتری برای بروز زردی دارند، ممکن است این مشکل ۵ تا ۷ روز پس از تولد شروع شده و تا سه هفته نیز ادامه یابد. همچنین، نوزادانی که از شیر مادر تغذیه می‌کنند ممکن است برای مدت طولانی‌تری علائم زردی را داشته باشند و حتی تا سه ماه با این وضعیت مواجه باشند.

اگر نوزاد شما زردی داشته باشد، رنگ پوستش به زرد متمایل می‌شود. زردی ابتدا در سر و صورت ظاهر شده و سپس به قفسه‌ی سینه و شکم گسترش می‌یابد. در برخی نوزادان، زردی به دست‌ها و پاها نیز می‌رسد. با فشار دادن پوست با انگشت، زردی بیشتر نمایان می‌شود. این زردی می‌تواند در جاهای دیگری از بدن نیز دیده شود، از جمله:

1.  سفیدی چشم‌ها
2. داخل دهان
3.  کف پاها
4. کف دستان

نوزادی که زردی دارد ممکن است علائم زیر را نیز نشان دهد:

1. خواب‌آلودگی
2. بی‌اشتهایی یا عدم تمایل به غذا خوردن
3. ادرار زرد تیره (ادرار نوزاد تازه متولد شده باید بی‌رنگ باشد)
4. مدفوع کم‌ رنگ (مدفوع نوزاد تازه متولد شده باید زرد یا نارنجی باشد)

زردی نوزاد چقدر طول میکشد؟

علائم زردی در نوزادان معمولاً ۲ تا ۳ روز پس از تولد ظاهر می‌شود و در صورتی که هیچ درمانی انجام نشود، اغلب تا دو هفتگی نوزاد به طور طبیعی برطرف می‌شود.

زردی نوزادان چگونه درمان می‌شود؟

معمولاً زردی نوزاد نیاز به درمان خاصی ندارد زیرا همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، این مشکل در بازه‌ی ۱۰ تا ۱۴ روز به خودی خود رفع می‌شود. با این حال، در برخی موارد ممکن است زردی بیش از دو هفته ادامه پیدا کند. تنها زمانی نیاز به درمان وجود دارد که درجه زردی نوزاد در حال افزایش باشد، زیرا افزایش بیش از حد بیلی‌روبین می‌تواند به مغز نوزاد نفوذ کرده و باعث آسیب مغزی شود. دو روش اصلی برای کاهش سریع زردی نوزاد در بیمارستان وجود دارد:

1. نور درمانی (phototherapy): در این روش، نور با طول موج خاصی به پوست نوزاد تابیده می‌شود که باعث تبدیل بیلی‌روبین به ترکیبی می‌شود که کبد می‌تواند راحت‌تر آن را تجزیه کند.
2. ترانسفیوژن تبادلی (exchange transfusion): در این روش، خون نوزاد از طریق یک کاتتر نازک که در عروق خونی او قرار داده می‌شود، خارج شده و با خون یک اهدا کننده جایگزین می‌شود. بسیاری از نوزادان به خوبی به این روش واکنش نشان می‌دهند و پس از چند روز می‌توانند از بیمارستان مرخص شوند.

تشخیص زردی نوزاد

نوزاد شما پس از گذشت ۷۲ ساعت از تولد تحت آزمایش‌های زردی قرار می‌گیرد. حتی اگر در ابتدا زردی تشخیص داده نشود، پس از بازگشت به خانه نیز باید مراقب علائم زردی در نوزاد خود باشید، زیرا ممکن است زردی چند هفته پس از تولد نیز بروز کند.

چگونه علائم زردی را تشخیص دهیم؟

پس از بازگشت به خانه، به دقت پوست و سفیدی چشم نوزاد را بررسی کنید. برای این کار، به آرامی انگشت خود را روی بینی یا پیشانی نوزاد فشار دهید. اگر لکه‌ی زردی باقی ماند، نشانه زردی است.

•  بررسی رنگ ادرار و مدفوع

رنگ ادرار و مدفوع نوزاد نیز می‌تواند نشانگر زردی باشد. اگر ادرار نوزاد زرد رنگ و مدفوع او کم‌ رنگ باشد، ممکن است نوزاد زردی داشته باشد. در این صورت، با ماما یا پزشک عمومی تماس بگیرید و نوزاد خود را برای معاینه ببرید.

•  معاینه چشمی

پزشک با وارسی چشمی پوست نوزاد به دنبال علائم زردی می‌گردد. سفیدی چشم‌ها، لثه‌ها و رنگ ادرار یا مدفوع نیز مورد بررسی قرار می‌گیرند.

•  تست بیلی‌ روبین

برای اندازه‌ گیری غلظت بیلی‌ روبین در خون نوزاد از تست بیلی‌ روبین استفاده می‌شود. این تست می‌تواند به دو روش انجام شود:

1. آزمایش با دستگاه: در این روش از دستگاهی به نام بیلی‌ روبین‌ سنج (bilirubinometer) استفاده می‌شود که نور خاصی را روی پوست نوزاد می‌تاباند و با آنالیز نور بازتاب شده، غلظت بیلی‌ روبین در خون نوزاد را محاسبه می‌کند.
2. آزمایش خون: در این روش، با استفاده از یک سوزن نمونه خون از پاشنه نوزاد گرفته می‌شود و غلظت بیلی‌ روبین در سرم خون اندازه‌گیری می‌گردد.

درمان زردی نوزاد

درمان زردی نوزاد تنها زمانی ضروری است که سطح زردی به مقدار زیادی بالا باشد. میزان زردی با استفاده از دستگاه بیلی‌ روبین‌ سنج یا تست خون تعیین می‌شود. در اکثر موارد، نوزادان مبتلا به زردی نیازی به درمان خاصی ندارند و باید به تغذیه با شیر مادر ادامه دهند. اگر نوزاد نیاز به بیدار شدن برای خوردن شیر داشته باشد، باید این کار انجام شود.

اقدامات درمانی و نظارت

اگر زردی نوزاد بدتر شود یا بعد از دو هفته بهبود نیابد، باید درمان‌های مناسب شروع شود و تست‌های اضافی انجام گردد تا بررسی شود که آیا زردی ناشی از یک بیماری زمینه‌ای است یا خیر. ممکن است در چنین شرایطی نیاز به نور درمانی یا تعویض خون باشد. این درمان‌ها برای جلوگیری از آسیب مغزی دائمی ضروری هستند و بی‌توجهی به آنها می‌تواند عواقب جدی داشته باشد.